Sarı nokta için vitamin kullanmak işe yarar mı?

Vitaminler etkili ama herkese aynı vitamin değil; kime hangisi uygun hekiminiz karar verir.

Vitamin sarı nokta hastalığını tedavi eder mi?

Hayır. Vitamin takviyesi sarı nokta hastalığını ortadan kaldırmaz, hastalığı önlemez ve kaybedilen görmeyi geri getirmez. Yapabildiği, belirli hastalarda ileri evreye geçişi yavaşlatmaktır. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) de takviyenin bir tedavi olmadığını vurgular.

Bu ayrım önemlidir. “Vitaminimi alıyorum, başka yapacak bir şey yok” düşüncesi yanıltıcıdır. Takviye; düzenli kontrolün, evde Amsler testinin ve gerektiğinde göz içi iğne tedavisinin yerine geçmez. Yaş tipin tedavisi ise vitamin değil, göz içi iğnedir.

Vitamin kimler için yararlı olabilir?

Yarar, hastalığın evresine bağlıdır. ABD Ulusal Göz Enstitüsü’nün (NEI) özetine göre tablo şöyle:

Hangi evrede olduğunuzu göz dibi muayenesi ve OCT (retinanın kesit görüntüsü) ile belirleriz. Takviyeye bu değerlendirmeden sonra karar vermek gerekir. Evreyi bilmeden başlanan bir takviye, bazı kişilerde yarar sağlamadan risk taşıyabilir.

AREDS ve AREDS2 çalışmaları ne buldu?

Bu konudaki bilgimizin çoğu ABD’de yapılan iki büyük çalışmadan geliyor.

• AREDS (2001): 3.640 kişiyi ortalama altı yıldan uzun süre izledi. Yüksek dozda C vitamini, E vitamini, beta-karoten ve çinkodan oluşan karışım, riski yüksek kişilerde ileri evreye geçiş riskini beş yılda yaklaşık dörtte bir azalttı. Orta düzeyde görme kaybı riski de azaldı.
• AREDS2 (2013): 4.203 kişiyi aldı. Karışıma lutein-zeaksantin ya da omega-3 eklemek, riski ayrıca azaltmadı. Beta-karoten alan grupta ise akciğer kanseri daha sıktı: 23 kişiye karşı 11 kişi. Bu kişilerin çoğu sigarayı bırakmış eski içicilerdi. Araştırmacılar bu yüzden beta-karoten yerine lutein-zeaksantini uygun buldu.
• AREDS2 10 yıllık izlem (2022): Beta-karoten akciğer kanseri riskini yaklaşık iki katına çıkardı. Lutein-zeaksantin bu riski artırmadı. İleri evreye geçişte de beta-karotene göre biraz daha olumlu sonuç verdi.
• Cochrane derlemesi (2023): 26 çalışmayı birleştirdi. Orta evre hastalığı olan her 1.000 kişi takviye kullandığında, ileri evreye geçen kişi sayısının yaklaşık 78 azaldığını hesapladı. Erken evrede bu azalma 1.000 kişide yaklaşık 4 kişiydi. Kanıtın kesinliğini “orta düzey” olarak değerlendirdi.

Bu sayılar şunu gösteriyor: takviyenin yararı, ilerleme riski yüksek kişilerde anlamlıdır. Riski düşük kişilerde katkısı çok küçüktür.

Formülde neler var?

Bugün önerilen karışım, AREDS2 çalışmasında kullanılan formüldür. NEI’nin bildirdiği günlük dozlar şöyle:

Bu dozlar günlük ihtiyacın çok üstündedir. Araştırmacılar formüle bakırı, yüksek doz çinkonun yol açabileceği bakır eksikliğine bağlı kansızlığı önlemek için ekledi.

İlk AREDS formülünde lutein ve zeaksantin yerine beta-karoten vardı. AREDS2, beta-karotenin çıkarılmasının ve çinko dozunun düşürülmesinin ilerleme üzerinde belirgin bir fark yaratmadığını gösterdi. Akciğer kanseri riski nedeniyle uygun hastalarda beta-karoten içermeyen AREDS2 formülünü öneriyoruz. Piyasadaki ürünlerin içeriği ve dozları birbirinden farklı olabilir. Ürün seçerken içeriği hekiminizle birlikte kontrol edin.

Lutein ve zeaksantin nedir, neden formülde yer alıyor?

Lutein ve zeaksantin, bitkilerde bulunan sarı-turuncu renkli pigmentlerdir. Makulada da yoğun olarak bulunurlar. Koyu yeşil yapraklı sebzeler bu pigmentlerin başlıca besin kaynağıdır.

Bu iki madde, AREDS2 çalışmasıyla formüle girdi. Çalışma, onları beta-karotenin yerine koymanın güvenli olup olmadığını ve ek yarar sağlayıp sağlamadığını araştırdı. Sonuçlar iki açıdan önemliydi:

• Lutein-zeaksantin, beta-karotenin artırdığı akciğer kanseri riskini taşımadı.
• 10 yıllık izlemde, lutein-zeaksantin alanlarda ileri evreye geçiş, beta-karoten alanlara göre biraz daha azdı.

Lutein ve zeaksantini tek başına, formülün diğer bileşenleri olmadan almanın yararı ise belirsizdir. Cochrane derlemesi bu karşılaştırmada kanıtın kesinliğini düşük buldu.

Vitamin kullanırken kontrollere devam etmeli miyim?

Evet. Takviye ilerleme riskini azaltır ama ortadan kaldırmaz. Takviye kullanan kişilerde de hastalık ilerleyebilir ya da yaş tipe dönebilir.

Bu yüzden takviye kullanırken de şunları sürdürmenizi isteriz:

• Evde her gün Amsler testi
• Evrenize göre planladığımız düzenli göz dibi muayenesi ve OCT
• Görmede ani değişiklikte zaman kaybetmeden başvuru

Yaş tip gelişirse tedavi vitamin değil, göz içi iğnedir. Bu değişikliği erken yakalamak, görmeyi korumak için önemli bir adımdır.

Riskleri ve dikkat edilecekler nelerdir?

Takviye bir besin gibi görünse de yüksek dozlu bir karışımdır. Bazı riskleri vardır:

• Beta-karoten ve sigara: Sigara içenlerde yapılan iki büyük çalışmada beta-karoten takviyesi akciğer kanserini azaltmadı, tersine artırdı. Finlandiya’daki çalışmada akciğer kanseri sıklığı beta-karoten alanlarda 1,18 kat, ABD’deki çalışmada 1,28 kat daha yüksekti. Sigara içiyorsanız ya da geçmişte içtiyseniz beta-karoten içeren formül kullanmayın.
• Çinko: Mide ve bağırsak şikâyetleri yapabilir. AREDS’te çinko alan erkeklerde idrar ve üreme sistemiyle ilgili sorunlar daha sıktı.
• Toplam doz: Başka vitamin ya da mineral kullanıyorsanız toplam doz gereğinden fazla yükselebilir.
• Diğer hastalıklar ve ilaçlar: Kronik bir hastalığınız ya da düzenli kullandığınız ilaçlar varsa takviyeye başlamadan önce söyleyin.

Beslenmeyle aynı etkiyi alabilir miyim?

Hayır. NEI’ye göre bu yüksek dozlara yalnız besinle ulaşmak zordur. Ama beslenme yine de önemlidir. AAO; ıspanak ve lahana gibi koyu yeşil yapraklı sebzeleri, sarı, turuncu ve diğer renkli sebze-meyveleri öneriyor. Somon gibi yağlı balıkları yemek de riski azaltabilir.

Omega-3 için durum farklıdır. AREDS2’de omega-3 takviyesi ek bir yarar sağlamadı. Balık yemek genel sağlık için yararlı olabilir. Ama sarı nokta için ayrıca omega-3 hapı eklemenin yararını çalışmalar göstermedi.

Kısacası sofra ve takviye birbirinin yerine geçmez. Sağlıklı beslenmeyi herkese, takviyeyi ise uygun evredeki kişilere öneririz. Hangisinin size uygun olduğunu muayenede birlikte belirleriz.