Çocuk göz sağlığı ve çocuk göz muayenesi

Parka gitmek artık bir hobi değil, göz sağlığı için elzem bir durum.

Çocuğun ilk göz muayenesi ne zaman yapılmalı?

İlk göz kontrolü, doğumdan hemen sonra yapılan yenidoğan muayenesinin parçasıdır; ilk yıllarda kontrolleri belirli aralıklarla tekrarlamak gerekir. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) ve Amerikan Çocuk Oftalmolojisi ve Şaşılık Derneği (AAPOS) şu takvimi önerir:

Bu kontrollerin bir kısmını çocuk doktoru yapar. Prematüre doğan, ailesinde çocukluk çağı göz hastalığı olan ya da taramada bir bulgu çıkan çocukları ise göz hekiminin kapsamlı muayene etmesi gerekir. Takvimi ve risk etkenlerini Çocuğun ilk göz muayenesi ne zaman? yazısında ayrıntılı anlattım.

Hangi belirtiler fark edilirse çocuk göz doktoruna götürülmeli?

Aşağıdaki işaretlerden birini fark ederseniz rutin takvimi beklemeden muayene planlayın:

• fotoğraflarda bir göz bebeğinde kırmızı yerine beyaz ya da farklı renkte yansıma
• sürekli şaşılık ya da 3 aylıktan büyük bebekte gelip giden kayma
• başını hep aynı yana eğerek ya da çevirerek bakma
• güneşte bir gözünü kapatma
• kitaba ya da ekrana çok yaklaşma, gözlerini kısma
• sık göz ovuşturma, okurken satır kaçırma
• göz kapağının göz bebeğine doğru düşmesi
• bebekte ışığa ve yüzlere ilgi göstermeme ya da gözlerde titreme

Göz bebeğindeki beyaz yansıma nadir görülür ama önemlidir. Doğuştan katarakt ya da göz içi tümör gibi durumların işareti olabilir. Bu belirtiyi görürseniz vakit kaybetmeden göz hekimine başvurun.

Çocuk göz muayenesine hangi bölüm bakar, çocuk doktoru göz muayenesi yapar mı?

Çocuk doktoru rutin kontrollerde göz taraması yapar; kapsamlı göz muayenesini ise göz hastalıkları uzmanı yapar. Tarama, kırmızı refle, göz hizası ve görme keskinliği gibi kısa testlerden oluşur. Tarama “bir sorun olabilir mi?” sorusuna cevap verir. Kapsamlı muayene ise “sorun ne ve nasıl tedavi edilir?” sorusunu cevaplar.

Taramada bir bulgu çıkarsa, tarama yapılamazsa ya da siz bir şeyden şüphelenirseniz kapsamlı muayene gerekir. Şaşılık, tembel göz ve çocukluk çağı kırma kusurları (miyopi, hipermetropi, astigmat) göz hekiminin alanıdır.

Harf bilmeyen çocuk nasıl muayene edilir?

Harf bilmeyen, hatta henüz konuşmayan çocuğu da muayene edebilirim; yöntemi yaşa göre seçerim. Çocuğun doğru cevap vermesi gerekmez.

• Bebeklerde ışığı ve renkli oyuncakları takip edip etmediğine, iki gözün birlikte hareket edip etmediğine bakarım.
• Korneadaki ışık yansımalarını karşılaştırırım. Bir gözü kapatıp diğerinin kayıp kaymadığını izlerim (kapama testi).
• Biraz büyük çocuklarda resimli ya da şekilli tablolar kullanırım; çocuk resmi söyler ya da eşleştirir.
• Numarayı ölçmek için odaklanmayı geçici olarak gevşeten bir damla (sikloplejik damla) damlatırım. Sonra retinoskop denen ışıklı bir aletle, çocuktan cevap beklemeden numarayı ölçerim.
• Aynı damla göz dibini görmemi de sağlar.

Çocuklarda damlanın etkisi yetişkinlerden uzun sürebilir. Bu sürede çocuk ışıktan rahatsız olabilir ve yakını bulanık görebilir. Çocuğun muayeneye uykusuz ve aç gelmemesi işbirliğini kolaylaştırır. Sevdiği bir oyuncağı yanınıza almanız da yardımcı olur.

Tembel göz iyileşir mi, kaç yaşına kadar tedavi edilir?

Tembel göz (ambliyopi) erken yaşta tedavi edildiğinde çoğu çocukta belirgin düzelir; tedaviye ne kadar erken başlanırsa sonuç o kadar iyi olur. Tembel gözde gözün kendisi çoğu zaman sağlıklıdır. Sorun, beynin o gözden gelen görüntüyü kullanmayı öğrenememesidir.

Sık nedenleri şunlardır:

• iki göz arasında numara farkı
• iki gözde de yüksek numara
• şaşılık
• doğuştan katarakt ya da göz bebeğini örten göz kapağı düşüklüğü

Tedavide önce nedeni düzeltirim; çoğu zaman bu, doğru gözlüktür. Bazı çocuklarda gözlük tek başına yeterli olur. Gerekirse iyi gören gözü günün belirli saatlerinde kapatırız ya da o gözü damlayla geçici olarak bulanıklaştırırız. Böylece beyin zayıf gözü kullanmaya zorlanır.

İngiltere ulusal sağlık hizmeti (NHS), tedaviye ideal olarak 7 yaşından önce başlanmasını önerir. Yine de çalışmalar, 7 yaşından büyük çocukların ve bazı ergenlerin de tedaviden yarar görebildiğini gösterdi. Bu yarar genellikle erken başlanan tedaviye göre daha azdır. Bu yüzden “yaşı geçti” diyerek değerlendirmeden vazgeçmem.

Şaşılık kendiliğinden geçer mi?

Gerçek şaşılık genellikle kendiliğinden geçmez; bebeklerin ilk aylarında görülen, gelip giden kısa kaymalar ise çoğu zaman normaldir. Kayma sürekliyse ya da 3 aylıktan büyük bebekte gelip gidiyorsa muayene gerekir.

Bazı bebeklerde gözler kayıyormuş gibi görünür ama aslında düzdür. Buna yalancı şaşılık denir. Basık ve geniş burun kökü ile iç köşedeki deri kıvrımı gözün beyazını örter. Çocuk yana baktığında bir göz içe kayıyormuş gibi görünür. Yüz geliştikçe bu görünüm çoğunlukla kaybolur. Gerçek şaşılıkla ayırmak her zaman kolay değildir. Ayrımı ışık yansımalarına ve kapama testine bakarak yaparım.

Şaşılıkta tedavi nedene göre değişir:

• gözlük, özellikle hipermetropiye bağlı içe kaymalarda
• eşlik eden tembel gözün tedavisi
• gerekirse göz kaslarının yerini ayarlayan şaşılık ameliyatı

Şaşılık ameliyatı lazerle yapılmaz ve gözlük ya da kapama tedavisinin yerini almaz. Şaşılık bazen katarakt gibi başka bir göz hastalığının ilk işareti olabilir. Bu yüzden her şaşılığın nedenini araştırırım.

Çocuklarda miyopinin ilerlemesi yavaşlatılabilir mi?

Evet, bazı yöntemler çocuklarda miyopinin ilerleme hızını yavaşlatabilir; ama durduramaz ve etkisi çocuktan çocuğa değişir. Miyopide göz, olması gerekenden fazla uzar. Amaç numarayı sıfırlamak değil, gözün uzama hızını azaltmaktır.

Konuşulan başlıca seçenekler şunlardır:

• düşük doz atropin damla
• miyopi kontrol gözlük camları
• miyopi kontrol yumuşak kontakt lensleri
• gece takılan sert lensler (ortokeratoloji)
• açık havada geçen zamanı artırmak

2025’te güncellenen bir Cochrane derlemesi, bu yöntemlerin çoğunun ilerlemeyi yavaşlatabildiğini gösterdi. Ancak kanıtın kesinliği çok düşük ile orta arasında değişiyor ve uzun vadeli etki henüz net değil. Numaranın her kontrolde artması yakın takip gerektiren bir işarettir. Kararı yaşa, numaraya ve iki kontrol arasındaki artışa bakarak veririm. Kanıt düzeyini Çocuklarda miyopi yavaşlatılabilir mi? yazısında ayrıntılı anlattım.

Ekran kullanımı çocuğun gözünü bozar mı?

Ekranın göze doğrudan kalıcı hasar verdiğine dair kanıt yoktur; ama uzun süre yakına bakmak ve dışarıda az vakit geçirmek miyopi riskini artırır. Asıl sorun ekranın kendisi değil, kesintisiz yakın çalışma, çok kısa bakış mesafesi ve gün ışığından uzak kalmaktır. Ekrana odaklanınca göz kırpma da azalır. Bu da gözde kuruluk, yanma ve yorgunluk yapabilir.

Çocuğunuz birden televizyona yaklaşmaya başladıysa bu bir sebep değil, ilk belirti olabilir. Uzağı net göremediği için yaklaşıyor olabilir. Bu durumda önce gözünü muayene ettirin.

Günlük yaşamda şunlar yardımcı olur:

• Günde en az 1-2 saat açık havada zaman geçirmek. Antalya’da yaz aylarında öğle sıcağı yerine sabah ve akşamüstü saatleri seçilebilir.
• 20-20-20 kuralı: her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca yaklaşık 6 metre uzağa bakmak.
• Ekranı ve kitabı çok yakın tutmamak.
• Eğlence amaçlı ekran süresini sınırlamak.

Çin’de yapılan bir okul çalışmasında, okul gününe eklenen 40 dakikalık açık hava etkinliği, 3 yıl içinde yeni miyopi gelişen çocuk sayısını azalttı.

Gözlük takmak gözü tembelleştirir mi?

Hayır; gözlük gözü tembelleştirmez, numarayı artırmaz ve gözü gözlüğe bağımlı hale getirmez. Tersine, gerektiği halde takılmayan gözlük, özellikle iki göz arasında numara farkı varsa tembel göze yol açabilir.

Miyop bir çocuğun numarası büyüdükçe artabilir. Bunun nedeni gözlük değil, gözün büyümesidir. Gözlüğü bilerek düşük numara vermek de miyopiyi yavaşlatmaz. Bazı çalışmalarda ilerlemeyi hızlandırdığı bile görüldü.

Gözlük çocuğun yüzüne uygun olmalı ve çerçeve burun köküne iyi oturmalıdır. Çocuğunuz gözlüğünü takmak istemiyorsa bunu kontrolde konuşalım. Bazen sorun numarada, bazen çerçevenin uyumundadır.

Tedavilerin yan etkileri var mı?

Evet; çocuk göz tedavilerinin her birinin bilinmesi gereken yan etkileri vardır ve bunları tedaviye başlamadan önce konuşuruz.

Her tedavide kontrolleri aksatmamak, yan etkiyi erken fark etmemizi sağlar.