Sarı nokta hastalığı (makula dejenerasyonu)

Kuru tipte konuştuğumuz bir başka seçenek fotobiyomodülasyon: girişimsel olmayan, belirli dalga boylarında ışık uygulaması. O da her hastaya değil, evreye göre.

Kuru tip ile yaş tip arasındaki fark nedir?

Sarı nokta hastalığının iki tipi vardır. Hastaların yaklaşık 10’da 8’i kuru tiptir.

• Kuru tip: Makulada druzen denen sarımsı birikintiler oluşur. Zamanla retina hücreleri incelir. Yavaş ilerler ve erken, orta, ileri olmak üzere üç evresi vardır. İleri kuru tipe coğrafi atrofi (makulada hücre kaybı alanı) diyoruz.
• Yaş tip: Makulanın altında anormal, sızdıran damarlar gelişir. Daha seyrektir ama görmeyi kısa sürede bozabilir. Yaş tip, ileri evrenin ikinci biçimidir.

Kuru tip, bazı hastalarda yaş tipe döner. Bu yüzden kuru tipte de düzenli kontrol ve evde Amsler testi önemlidir.

Belirtileri nelerdir, Amsler testi nasıl yapılır?

Erken evrede çoğu zaman hiçbir belirti yoktur. Hastalık ilerledikçe şunları fark edebilirsiniz:

• Kapı pervazı ya da fayans derzi gibi düz çizgilerin dalgalı veya eğri görünmesi
• Görmenin ortasında bulanık ya da karanlık bir alan; bu alan zamanla büyüyebilir
• Okumada, yüz tanımada ve araç kullanmada zorlanma
• Parlak ışığa hassasiyet

Görmeniz aniden kötüleşirse ya da görüşünüzün ortasında yeni bir kararma fark ederseniz zaman kaybetmeden göz hekimine başvurun. Yaş tip bu şekilde başlayabilir.

Evde Amsler testi

Amsler ızgarası, ortasında bir nokta bulunan kareli bir kâğıttır. Görmedeki değişikliği erken yakalamanıza yardım eder. Testi her gün, aynı ışıkta yapın:

1. Okuma gözlüğünüz varsa takın. Izgarayı iyi ışıkta, yüzünüzden yaklaşık 30-38 santimetre uzakta tutun.
2. Bir gözünüzü elinizle kapatın.
3. Açık gözünüzle ortadaki noktaya bakın ve bakışınızı ayırmayın.
4. Noktaya bakarken çizgilerin düz olup olmadığına dikkat edin. Dalgalı, bulanık, karanlık ya da boş bir alan var mı?
5. Aynı adımları diğer gözünüzle tekrarlayın.

Izgarada yeni bir dalgalanma, karanlık ya da boş alan görürseniz zaman kaybetmeden göz hekiminize başvurun.

Sarı nokta hastalığı neden olur, genetik mi?

Tek bir nedeni yok. Yaşlanma, genetik yapı ve çevresel etkenler birlikte rol oynar. Risk 55 yaşından sonra belirgin biçimde artar.

Genetik etken önemlidir. Hastalığın ne zaman başlayacağını ve nasıl ilerleyeceğini önemli ölçüde etkiler. Araştırmalar 30’dan fazla geni sarı nokta riskiyle ilişkilendirdi. Ailenizde sarı nokta hastası varsa sizin riskiniz de artar.

Değiştirebileceğiniz risk etkenleri de var:

• Sigara
• Yüksek tansiyon ve kalp-damar hastalıkları
• Fazla kilo
• Yüksek kolesterol ve doymuş yağdan zengin beslenme

Genetik test bugün rutin olarak önerilmiyor. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), sonucun tedaviyi değiştirmediğini, bu yüzden bireysel gen incelemesinin şimdilik yarar sağlamadığını belirtiyor. Aile öyküsü olan kişilere düzenli göz dibi muayenesini öneririz.

Sarı nokta hastalığı nasıl teşhis edilir?

Göz bebeğini damlayla büyütür, göz dibini (retinayı) ayrıntılı inceleriz. Makuladaki druzenleri ve renk değişikliklerini bu muayenede görürüz. Ardından OCT ile retinanın katmanlarını kesit hâlinde görüntüleriz. OCT ile sıvı birikimini ve hücre kaybı alanlarını izleriz.

Yaş tipten şüphelenirsek damar yolundan boya verip anjiyografi ile sızdıran damarları gösterebiliriz. Göz bebeğini büyüten damladan sonra birkaç saat yakın görme bulanık kalır. Bu yüzden muayeneye araç kullanmadan gelin. Muayenenin ayrıntısını göz muayenesi sayfasında anlattık.

Sarı nokta hastalığının tedavisi var mı?

Evet, ama tedavi tipe ve evreye göre değişir. Amacımız görmeyi korumak ve ilerlemeyi yavaşlatmaktır. Kaybedilen retina hücrelerini geri getiren bir tedavi bugün yok.

Tedavi kararını evreye, OCT bulgularına ve görme ihtiyacınıza göre muayenede birlikte veririz.

Sarı nokta için vitamin kullanmak işe yarar mı?

Orta evrede ya da bir gözünde ileri evre olanlarda ileri evreye geçiş riskini azaltır. Erken evrede ve hastalığı olmayanlarda çalışmalar bir yarar göstermedi. Büyük AREDS çalışmasında belirli yüksek dozlu bir vitamin-mineral karışımı, riski yüksek hastalarda ileri evreye geçiş riskini beş yılda yaklaşık dörtte bir azalttı. Takviye hastalığı önlemez ve kaybedilen görmeyi geri getirmez.

Eski formüldeki beta-karoten, sigara içenlerde ve eski içicilerde akciğer kanseri riskini artırır. Bu yüzden formülü hekiminizle seçmeniz önemlidir. Ayrıntısını sarı nokta için vitamin işe yarar mı? yazısında anlattık.

Göz içi iğne tedavisi neden birden çok kez yapılır?

Çünkü ilacın etkisi zamanla azalır. Yaş tipte anormal damarlar VEGF adlı bir protein sayesinde büyür ve sızdırır. Göz içi iğne bu proteini bir süre baskılar. Ama anormal damarlar ortadan kalkmaz; ilacın etkisi geçince sızıntı geri gelebilir.

Bu yüzden tedaviye sık aralıklarla başlarız. Retina kuru kaldıkça aralıkları kişiye göre uzatırız. Kaç iğne gerekeceğine her kontrolde OCT bulgularınıza bakarak karar veririz.

Uygulamayı steril koşullarda yaparız. Gözü damlayla uyuşturur, antiseptikle temizleriz. Kapakları küçük bir araçla açık tutar, ilacı gözün beyaz kısmından ince bir iğneyle birkaç saniyede veririz.

Randomize çalışmaları birleştiren Cochrane derlemesi, iğne tedavisinin yaş tipte görmeyi korumada etkili olduğunu gösteriyor. Programı aksatmamak, korunan görmeyi sürdürmek için önemlidir.

Fotobiyomodülasyon (ışık tedavisi) nedir, kimler için değerlendirilir?

Fotobiyomodülasyon (PBM), göze belirli dalga boylarında düşük güçte kırmızı ve yakın kızılötesi ışık veren bir uygulamadır. Amacı, retina hücrelerinin enerji üretimini desteklemektir. İğne içermez. Araştırmalar onu yalnız erken ve orta evre kuru tipte inceledi.

Yaş tipte PBM’nin yeri yoktur. Yaş tipin tedavisi göz içi iğnedir; PBM onun yerini almaz.

Bilimsel kanıt ne diyor?

• Pazarlama izni: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), Kasım 2024’te kuru tip sarı nokta için bir PBM cihazına “de novo” pazarlama izni verdi. Bu izin, cihazın ABD’de pazarlanıp kullanılabileceğini gösterir. Tedavinin herkese yarar sağladığını göstermez.
• LIGHTSITE III çalışması: İznin dayandığı ana çalışmadır ve 100 hasta (148 göz) aldı. Işık tedavisi grubunda görme 13. ayda ortalama 5,4 harf, sahte uygulama grubunda 3,0 harf arttı. İki grup arasındaki fark 2,4 harfti. Bu, göz tablosunda yaklaşık yarım satırlık bir farktır. Tedavi grubunda yeni hücre kaybı alanı daha az gelişti.
• Dikkat edilecek noktalar: Yaş tipe dönüşüm, ışık tedavisi grubunda 91 gözün 5’inde, sahte grupta 54 gözün 1’inde gelişti. Gruplar arasında yaş farkı vardı. Çalışmayı cihaz üreticisi destekledi.
• Bağımsız değerlendirmeler: LIGHTSITE III’ten önce yayımlanan Cochrane derlemesi (2021) yararın belirsiz olduğunu bildirdi. Daha sonra, 2024 ve 2025’te yayımlanan iki meta-analiz, istatistiksel farkların hastanın fark edeceği bir yarara dönüşmediği sonucuna vardı.

Kimler için değerlendiriyoruz?

Bu tabloyu açıkça paylaşıyoruz: PBM bugün yerleşik bir standart tedavi değildir. Kuru tipte düzenli kontrolün, risk etkeni kontrolünün ve uygun hastada vitamin takviyesinin yerine geçmez. Erken ve orta evre kuru tipte, kanıtın sınırlı olduğunu bilerek ek bir seçenek olarak konuşabiliriz. Karar verirken evreye, OCT bulgularına ve beklentinize bakarız.

LIGHTSITE III, tedaviyi 3-5 hafta içinde 9 seanslık bir dizi olarak verdi ve bu diziyi 4 ayda bir tekrarladı. Yani PBM bir kez yapılıp biten bir uygulama değildir.

Riskler ve dikkat edilecekler nelerdir?

• Göz içi iğne: Göz içi enfeksiyon (endoftalmi) nadir ama ciddi bir risktir. Geniş seriler bu riski yaklaşık 3.500 enjeksiyonda bir olarak bildiriyor. Göz tansiyonunda yükselme, retina yırtığı ya da dekolmanı ve iğnenin merceğe teması diğer nadir risklerdir. İğneden sonra kısa süre uçuşan kabarcıklar görebilirsiniz.
• Işık tedavisi (PBM): Çalışmalar ciddi bir yan etki bildirmedi. Ama uzun dönem verisi sınırlıdır. Kuru tipten yaş tipe geçişi önlediğine dair bir kanıt yoktur. Bu yüzden PBM alan hastalarda da kontrolleri ve Amsler testini aksatmayız.
• Vitamin takviyesi: Beta-karoten, sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırır. Yüksek doz çinko mide şikâyetleri yapabilir.

İğneden sonraki günlerde artan ağrı, kızarıklık, ışığa hassasiyet ya da görmede azalma fark ederseniz zaman kaybetmeden başvurun. Görmenizin aniden bozulması ya da Amsler ızgarasında yeni bir değişiklik de aynı gün değerlendirme gerektirir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.