Katarakt ve katarakt ameliyatı

Doğru soru "katarakt olgunlaştı mı" değil, "katarakt hayatını kısıtlıyor mu?"

Katarakt neden olur?

Kataraktın en sık nedeni yaşlanmadır. Göz merceği yıllar içinde saydamlığını yavaş yavaş kaybeder. Bu değişim çoğu kişide 60 yaşından sonra belirginleşir.

Bazı durumlar kataraktı daha erken başlatabilir ya da hızlandırabilir:

• diyabet ve yüksek tansiyon
• uzun süre kortizonlu (steroid) ilaç ya da damla kullanmak
• göz yaralanması ya da daha önce geçirilmiş göz ameliyatı
• yüksek miyopi ya da üveit (göz içi iltihabı) gibi başka göz hastalıkları
• sigara
• yıllarca güneş gözlüğü olmadan güçlü güneşe maruz kalmak
• anne, baba ya da kardeşte katarakt öyküsü

Antalya gibi güneşli bir şehirde güneş gözlüğü basit ama değerli bir alışkanlıktır. Evde kalan kortizonlu damlaları reçetesiz kullanmak da kataraktı hızlandırabilir. Katarakt bebeklerde doğuştan da görülebilir. Bu durum ayrı ve hızlı bir değerlendirme gerektirir; ayrıntısını çocuk göz sağlığı sayfasında anlattım.

Katarakt belirtileri nelerdir?

Katarakt yavaş ilerlediği için belirtileri de sinsi başlar. Çoğu kişi değişimi bir anda değil, aylar ya da yıllar içinde fark eder.

Sık görülen belirtiler şunlardır:

• puslu, buğulu ya da bulanık görme
• gece farların eskisinden fazla kamaştırması
• ışıkların çevresinde hale görme
• renklerin soluk ya da sarımsı görünmesi
• okurken daha güçlü ışığa ihtiyaç duyma
• gözlük numarasının sık değişmesi
• tek gözle bakarken çift görme

Birçok kişi önce gece araç kullanmanın zorlaştığını fark eder. Yağmurlu havada şeritleri seçmek güçleşebilir. Bu belirtiler başka göz hastalıklarında da görülebilir. Nedeni ayırmak için gözün ön bölümünün yanında göz dibini de incelerim. Muayenenin adımlarını göz muayenesi sayfasında anlattım.

Katarakt ameliyatı ne zaman yapılmalı?

Ameliyat zamanını kataraktın ne kadar “olgunlaştığına” göre değil, günlük yaşamınızı ne kadar kısıtladığına göre belirleriz. Eskiden cerrahi teknikler farklıydı ve kataraktın sertleşmesini beklemek ameliyatı kolaylaştırıyordu. Bugünkü teknikte durum tersine döndü. Aşırı sertleşmiş bir mercek, ameliyatı hem hasta hem cerrah için zorlaştırabilir.

Kararı yalnız harf tablosundaki sonuç belirlemez. İngiltere’nin ulusal klinik kılavuzu (NICE) da ameliyata erişimin görme keskinliğine göre kısıtlanmamasını önerir. Muayenede şu sorulara birlikte bakarız:

• Araç kullanırken, özellikle gece zorlanıyor musunuz?
• Okumak, yüz seçmek ya da işinizi yapmak güçleşti mi?
• Merdivende ya da kaldırımda düşme riskiniz arttı mı?
• Katarakt, göz dibindeki başka bir hastalığın takibini zorlaştırıyor mu?

Bu, ameliyatı aceleye getirmek gerektiği anlamına da gelmez. Yetişkinde katarakt nadiren acil bir durumdur. Zamanlamayı sizin ihtiyacınıza göre birlikte konuşuruz. Konuyu Katarakt ameliyatı ne zaman yapılmalı? yazısında ayrıntılı anlattım.

Katarakt ameliyatı nasıl yapılır, ne kadar sürer?

Katarakt ameliyatını çoğunlukla fakoemülsifikasyon (kısaca fako) yöntemiyle yaparım. Bu yöntemde bulanık merceği ultrasonla küçük parçalara ayırıp alırım. Yerine katlanabilir yapay bir göz içi merceği yerleştiririm.

Ameliyatın adımları şöyledir:

1. Gözünüzü damlayla ya da gerekirse küçük bir iğneyle uyuştururuz. Genellikle uyanık kalırsınız; ışık ve hareket görebilirsiniz.
2. Korneanın (gözün saydam ön tabakası) kenarından birkaç milimetrelik kesiler açarım.
3. Merceği saran ince zarı (kapsül) açar, bulanık merceği ultrasonla parçalayıp çekerim.
4. Katlanmış yapay merceği kapsülün içine yerleştiririm. Mercek göz içinde açılıp yerine oturur.
5. Kesiler çoğu zaman dikiş gerektirmeden kendiliğinden kapanır.

Ameliyatın kendisi çoğu gözde 20-45 dakika sürer. Hazırlık ve dinlenmeyle klinikte daha uzun kalırsınız. Aynı gün evinize dönersiniz, ama o gün aracı siz kullanmamalısınız.

Göz uyuştuğu için ameliyat sırasında genellikle acı hissetmezsiniz. Hafif basınç ya da dokunma hissi olabilir. Kaygı, titreme ya da uzun süre hareketsiz yatamama gibi durumlarda farklı uyuşturma yollarını ameliyattan önce konuşuruz.

Ameliyattan önce gözünüzün boyunu ve kornea eğriliğini optik biyometriyle ölçerim. Takılacak merceğin numarasını bu ölçümlerle hesaplarım. Daha önce lazer göz ameliyatı olduysanız hesabı daha dikkatli yaparım.

Göze hangi mercek takılır?

Herkese uyan tek bir mercek yoktur; merceği gözünüzün yapısına ve günlük görme ihtiyacınıza göre birlikte seçeriz. Başlıca mercek grupları şunlardır:

Halk arasında çok odaklı mercekler “akıllı mercek” diye bilinir. Mercek seçerken yaşınızı, mesleğinizi, gece araç kullanıp kullanmadığınızı ve beklentinizi konuşuruz. Mercekler gözde kalıcı olarak durur; rutin olarak değiştirmek gerekmez.

Akıllı lens herkese uygun mu?

Hayır, çok odaklı (akıllı) mercek her göze uygun değildir. Bu mercekler gelen ışığı farklı mesafelere böler. Bu yüzden gözün geri kalanının sağlıklı olması gerekir.

Şu durumlarda çok odaklı mercek çoğu zaman uygun olmaz ya da çok dikkatli değerlendirmek gerekir:

• sarı nokta hastalığı, diyabetik retinopati gibi retina sorunları
• ilerlemiş glokom ya da görme sinirinde hasar
• keratokonus gibi düzensiz kornea yüzeyi
• tedavi edilmemiş belirgin kuru göz
• gece çok araç kullanan ve kamaşmaya toleransı düşük kişiler

“Yakını gözlüksüz göreyim” isteği tek başına yeterli bir ölçüt değildir. İlk haftalarda görülen hale ve kamaşma, beynin yeni görme biçimine alışmasıyla (nöroadaptasyon) çoğu kişide zamanla azalır. Ancak bu uyum herkeste aynı ölçüde olmaz. Bazen gözün yapısı, seçimi bizim yerimize yapar.

İki göz aynı gün ameliyat edilir mi?

Cerrahların çoğu iki gözü ayrı günlerde ameliyat eder; bazı durumlarda iki göz aynı seansta, art arda ve ayrı hazırlıkla ameliyat edilebilir. İki yolun da artıları ve dikkat isteyen yanları vardır.

Aynı gün ameliyatın artıları:

• İki gözde görme birlikte düzelir. İki göz arasındaki numara farkıyla geçen ara dönem olmaz.
• Kliniğe gelip gitme ve toparlanma süresi kısalır.

Dikkat isteyen yanları:

• İlk gözün sonucunu görüp ikinci gözün mercek hesabını düzeltme şansı olmaz.
• Çok nadir de olsa enfeksiyon gibi bir sorun iki gözü birden etkileyebilir.
• İki göz birlikte iyileşirken günlük işlerde daha fazla yardıma ihtiyaç duyabilirsiniz.

2022’de yayımlanan bir Cochrane derlemesi, iki yol arasında görme sonuçları ve ciddi komplikasyonlar açısından önemli bir fark bulmadı. Ancak kanıtın kesinliği sınırlıdır. İngiltere kılavuzu (NICE), aynı gün ameliyatı göz riski düşük kişilerde ya da genel anestezinin sakıncalı olduğu durumlarda düşünmeyi önerir. Ayrı günlerde yapıldığında iki ameliyat arasında genellikle birkaç hafta olur. Size hangisinin uygun olduğunu muayenede konuşuruz.

Ameliyattan sonra nelere dikkat edilir?

İlk haftalarda gözünüzü korumak ve damlalarınızı düzenli kullanmak iyileşmenin temelidir.

• Damlaları size verdiğim programla kullanın. Bu süre genellikle yaklaşık 4 haftadır.
• Gözünüzü ovuşturmayın ve bastırmayın. Uyurken koruyucu kapak takmanızı isteyebilirim.
• İlk günlerde gözünüze sabunlu su ve şampuan kaçırmayın. Banyo ve saç yıkamayı ilk kontrolde size göre planlarız.
• İlk haftalarda ağır kaldırmayın ve uzun süre öne eğilmeyin.
• Havuza, denize girmeyi ve göz makyajını, kontrolde izin verene kadar erteleyin.
• Kontrol randevularını aksatmayın.

Ameliyattan sonraki bulanıklık kişiden kişiye değişir. Çoğu kişi birkaç gün içinde daha iyi görür. Gözün tam iyileşmesi ise 4-8 haftayı bulabilir. Yeni gözlük ölçünüzü göz iyileştikten sonra alırım.

Ameliyattan sonra görmeniz birden azalırsa, ağrınız giderek artarsa ya da gözünüz belirgin kızarırsa vakit kaybetmeden bize ya da en yakın acil servise başvurun. Işık çakması, perde inmesi ve uçuşan cisimlerde ani artış için de aynısı geçerlidir.

İkincil katarakt nedir, YAG lazer nasıl yapılır?

İkincil katarakt, ameliyattan haftalar, aylar ya da yıllar sonra yapay merceği taşıyan kapsülün bulanıklaşmasıdır. Tıbbi adı arka kapsül kesafetidir. Katarakt geri gelmez; yapay mercek de bulanıklaşmaz. Bulanıklaşan, merceğin arkasındaki ince zardır.

Belirtileri ilk kataraktı andırır: bulanıklık, puslu görme ve kamaşma.

Tedavisi Nd:YAG lazer kapsülotomidir, kısaca YAG lazer. Kesi gerektirmez; işlemi muayene koşullarında yaparım. Göz bebeğini damlayla büyütür, lazerle kapsülde küçük bir açıklık oluştururum. İşlem birkaç dakika sürer. Görme çoğu zaman 1-2 gün içinde netleşir. Çoğu gözde bir kez yapmak yeterlidir.

YAG lazerin de riskleri vardır: göz tansiyonunda geçici yükselme, göz içinde şişlik, yapay merceğin açıklıktan geriye kayması ve nadiren retina dekolmanı (ağ tabakanın yerinden ayrılması). Lazerden sonra perde inmesi ya da çok sayıda uçuşan cisim fark ederseniz vakit kaybetmeden başvurun.

Katarakt ameliyatının riskleri nelerdir?

Katarakt ameliyatı sık yapılan ve çoğu kişide görmeyi iyileştiren bir ameliyattır, ama her ameliyat gibi riskleri vardır. Olası riskler şunlardır:

• göz içi enfeksiyonu (endoftalmi): nadir ama ciddi bir durum
• göz içinde iltihap, kanama ya da şişlik
• kornea ödemi (saydam ön tabakanın şişmesi)
• sarı noktada şişlik (makula ödemi); diyabette daha sık görülür
• göz tansiyonunda yükselme
• retina dekolmanı
• yapay merceğin yerinden kayması
• beklenenden farklı numara; gözlük ya da ek işlem gerekebilir
• ışık çevresinde hale, kamaşma ya da gölge
• ikincil katarakt

Eşlik eden sarı nokta hastalığı, glokom ya da diyabetik retinopati, ameliyattan sonra ulaşacağınız görme düzeyini sınırlayabilir. Bu yüzden ameliyattan önce göz dibini ayrıntılı değerlendirir, beklentiyi açıkça konuşuruz. Ameliyatın sonucu kişiden kişiye değişir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.